In 2026 bestaat de Zuid-Willemsvaart precies tweehonderd jaar. Het kanaal dat Weert uit zijn isolement haalde en liet uitgroeien tot logistiek knooppunt, krijgt een jubileumboek: ‘Stromend verleden, bruisend heden 1826-2026’, samengesteld door Bart Maes.
Op vrijdag 11 september wordt het gepresenteerd in de Paterskerk, het is tegelijkertijd de opening van de Open Monumentendagen en een expositie over twee eeuwen kanaal. Iedereen is van harte welkom vanaf 20.00 uur. ‘Stromend verleden, bruisend heden 1826-2026’ is een uitgave van Stichting Weert Marketing. Presentatie: vrijdag 11 september, 20.00 uur, Paterskerk Weert. Tevens opening van de Open Monumentendagen en expositie over 200 jaar Zuid-Willemsvaart.
Van isolement naar knooppunt
Wie vandaag over de stadsbrug rijdt en moet wachten voor een passerend vrachtschip, staat stil bij tweehonderd jaar geschiedenis — letterlijk. Koning Willem I besloot in 1822 een kanaal te laten graven om de handel tussen het Belgische en het Brabantse deel van de Maas te versterken. Op 26 augustus 1826 werd de Zuid-Willemsvaart geopend en voor Weert veranderde alles. “Begin negentiende eeuw lag Weert in isolement”, zegt samensteller Bart Maes. “Het kanaal bracht handel, industrie en bereikbaarheid. Het markeerde het begin van een transformatie: van geïsoleerd plattelandsstadje tot strategisch gelegen centrum, exact zestig kilometer tussen twee provinciehoofdsteden, Maastricht en ‘s-Hertogenbosch.” De ontsluiting ging daarna verder: in 1879 kwam de spoorverbinding met Mönchengladbach, in 1913 die met Eindhoven en in 1972 volgde de A2. Zo ontwikkelde Weert zich tot het robuuste logistieke en industriële knooppunt van nu — ingebed in natuur en erfgoed. Maar het begon allemaal met water.
Van droom tot drone
Het boek vertelt dat verhaal in vijf hoofdstukken. Het opent bij een droom: het Grand Canal du Nord, Napoleons onvoltooide kanaal tussen Schelde en Rijn, waarvoor de keizer al in 1803 het decreet tekende. Daarna volgen de aanleg van de Zuid-Willemsvaart, het kanaal in historische beelden — Sluis 16, het stadsleven rondom het Bassin, de Biesterbrug — en de industrialisatie van Weert. Het slothoofdstuk brengt het nu en de toekomst in beeld, met dronefoto’s van Dion Huiberts die het hele traject van Lozen tot aan Nederweert vanuit de lucht laten zien. “Je eindigt letterlijk met een nieuw perspectief op tweehonderd jaar geschiedenis en met een blik vooruit”, aldus Maes.
Ondernemerschap anno 1930
Voor het Weerter bedrijfsleven is het boek meer dan nostalgie. “Alles wat je op de historische foto’s ziet, is in wezen bedrijvigheid”, zegt Maes. “De graanhandel, de coöperatie Landbouwbelang die in 1927-1929 haar silo met loskraan bouwde, werven waar schepen werden geklonken en horeca die met de scheepvaart meegroeide.” Eén verhaal springt eruit: dat van Hubert van de Loo, in het bevolkingsregister vermeld als landbouwer, logementshouder én scheepsjager — hij verhuurde zich met zijn paard aan schippers om hun schip te trekken. Toen rond 1930 de nieuwe bajonetsluis werd gebouwd en zijn oude logement bij de oude sluis moest wijken, bouwde Van de Loo direct een nieuw pand en noemde het ‘Resnova’: nieuwe zaak. Oudere Weertenaren kennen het als café De Krim, naar latere uitbater Bèr Kremers. “Dat is ondernemerschap anno 1930: kansen zien in verandering”, zegt Maes. Het pand bestaat nog altijd en heet tegenwoordig partycentrum De Sluis aan de Industriekade 58.
Puzzelen met glasplaten
Het samenstellen was monnikenwerk. Elke foto is een puzzel waarin beeld en geschreven bronnen samenkomen, zoals de ‘Aantekeningen Zuid-Willemsvaart’ van Jan Renier Smits (1930-2025), een kroniek die het kanaal volgt vanaf het decreet van Napoleon. “Soms helpt het negatief zelf: er staan weleens data in gekrast”, vertelt Maes. “En je moet opletten — glasnegatieven zijn nogal eens gespiegeld gescand. Dat zie je pas als een cijfer of scheepsnaam in spiegelbeeld staat.” Het beeldmateriaal komt uit de collecties van het Gemeentearchief Weert en Weertisveranderd.nl, die o.a. bestaat uit foto’s van de familie Smeets van de gelijknamige drukkerij, de familie Dor, Fotoatelier Lamberigts, de collectie Werz (Kneepkens-Esser) en de collectie Argus van Frits Niessen.
Het kanaal van vandaag
Het kanaal is geen museumstuk. Dagelijks varen tientallen schepen met handelswaar van en naar Weerter bedrijven, van haventerminal De Kempen tot de moderne bedrijventerreinen. Burgemeester Raymond Vlecken wijst er in zijn voorwoord fijntjes op: wie voor een geopende stads- of Biesterbrug staat te wachten, bedenke dat elk passerend vrachtschip vele tientallen vrachtwagens op de weg compenseert. Daarnaast is er de pleziervaart: bij evenementen als de kermis ligt de passantenhaven goed vol en die gasten besteden in de binnenstad. De economische waarde van het kanaal is voor Weert dus onverminderd hoog. En de toekomst? Die vaart gewoon door. “Veel bedrijven van nu hebben wortels aan dat kanaal”, besluit Maes. “Het boek laat zien waar de economische kracht van deze stad vandaan komt: van mensen die aanpakten, verbouwden en doorgingen ook toen in 1940 de sluis werd opgeblazen en de dakpannen van De Krim vlogen. Stromend verleden, bruisend heden: die titel is geen woordspeling, het is een programma.”
De collectie Argus
De collectie Argus van fotograaf Frits Niessen omvat ca. 850 glasplaatnegatieven van Weert, gemaakt tussen circa 1920 en 1935, waaronder een aantal van de Zuid-Willemsvaart. De kanaalplaten tonen de bouw van de nieuwe Sluis 16, de silo van het Landbouwbelang, scheepswerven, schippersfamilies en sluiscafés. De scherpte van het glasnegatief is verbluffend: zelfs een waarschuwingsbordje op de bouwplaats, ‘Planken met spijkers opruimen’, is nog leesbaar. Soms kraste de fotograaf een datum in de plaat, zoals 18-6-’28 bij onderhoud aan de oude sluis. Een selectie uit de collectie is opgenomen in het jubileumboek en te zien op de expositie.
